Эксперименти «Помир» соли 1971 оғоз шуда, ба маҷрои Созишномаи байни Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҳукумати Федератсияи Россия доир ба бунёд ва фаъолияти Маркази байналхалқии илмӣ-тадқиқотии «Помир-Чакалтая» (МБИТ ПЧ) ворид гашт, ки моҳи августи соли 2008 ба имзо расид ва барои гузаронидани тадқиқотҳои ядро- ва астрофизикии нурҳои кайҳонии энергияи фавқулбаланд пешбинӣ шудааст.

Моҳҳои июл-августи соли 2009 МБИТ-ПЧ пас аз таваққуфи дарозмуддат экспедитсияи Помири соли 2009 ташкил шуд. Мақсади асосии экспедитсия бо қуввати иштирокчиёни рус ва тоҷик, инчунин гурўҳи волонтёрҳо аз Қирғизистон, Қазоқистон, Украина ва Фаронса барқарор намудани хуҷраҳо ва биноҳои истеҳсолӣ ва маишӣ ва инунин инфраструктураи полигони илмӣ, ки дар баландии 4400 м дар мавзеи Ак-Архари райони Мурғоби ВАБК Ҷумҳурии Тоҷикистон иборат буд, ки имконият дод тадқиқотҳои эксперименталии нурҳои кайҳонии энергияи фавқулбаланд дар баландии кўҳҳо аз рўи барномаи илмии МБИТ дар чорчўбаи ҳамкории васеи байналхалқӣ аз нав ба роҳ монда шавад. Дар рафти ин экспедитсия экспозитсияи камераи ҷуқури рентген-эмулсионии дуқабата бо таркиши ҳавоии 2,5м ва масоҳати 36м2 сарҷамъ ва оғоз шуд.

         Мақсади асосии илмии эксперименти солҳои 2009-2010 омўзиши ташкилдиҳандаҳои фаъоли ядроии гузарандаи нурҳои кайҳонӣ дар баландиҳои кўҳҳо ва муайян намудани табиати он, ки шояд алоқаманд бо зарраҳои чармиронида ва афзоиши босуръати энергияи онҳо дар бурриши пурраи ғайричандирӣ ё бо дар таркиби онҳо мавҷуд будани зарраҳои материяи аҷоиби кваркӣ – странглетҳо мебошад.

29-30 сентябри соли 2010 дар шаҳри Душанбе ва деҳаи Чечекты Конференсияи байналхалқии илмии «Дурнамои тадқиқотҳои фарофаннии баландкўҳии системаҳои табиӣ бо назардошти омилҳои астрокайҳонӣ» гузаронида шуд. Конференсия аз тарафи Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон бо дастгирии Фонди байналхалқии ҳамкориҳои гуманитарии давлатҳои ИДМ гузаронида шуд. Дар конференсияи мазкур олимон аз Федератсияи Россия, Тоҷикистон, Қазоқистон, Қирғизистон, Арманистон, Озарбойҷон, инчунин намояндагони ВАО Федератсияи Россия ва Ҷумҳурии Тоҷикистон иштирок намуданд.

Дар рафти кори семинари байналхалқии илмии «Масъалаҳои мубрам ва натиҷаҳои аввалини фаъолияти Маркази байналхалқии илмӣ-тадқиқотии “Помир-Чакалтая”», ки санахои 21-22 апрели соли 2011 дар ш.Душанбе баргузор гардид, иштирокчиёни семинар – намояндагони марказҳои мухталифи илмӣ ва таълимии Тоҷикистон, Россия, Қазоқистон ва Қирғизистон (ва дигар давлатҳои шомил ба ИДМ) аввалин натиҷаҳои фаъолиятро қайд намуда, вазифаҳои нисбатан мубрами назди Маркази байналхалқии илмӣ-тадқиқотии «Помир-Чакалтая» истодаро баррасӣ намуданд.

 

Семинари мазкур бомуваффақият ба анҷом расида, ба ҳамкории олимони давлатҳои ИДМ дар чорҷубаи МБИТ «Помир-Чакалтая» такони тоза бахшид ва имконият фароҳам овард дар самтҳои нисбатан самарабахши тадқиқоти нурҳои кайҳонӣ дар баландкўҳҳо бо назардошти натиҷаҳои охирин ба даст овардашуда қайд карда шаванд, ки ҳам дар соҳаи физикаи нурҳои кайҳонӣ ва ҳам дар соҳаи физикаи энергияҳои баланд бо шарофати солҳои охир ба кор оғоз бахшидани Коллайдери адронии калон дар СЕРН ба таври интенсивӣ тараққӣ ёфта истодааст. Аз ҷумла, дар семинар масъалаҳои мубодила ва ҳамҷоягузории натиҷаҳои тадқиқотҳои физикҳо-кайҳончиҳо ва физикҳои дар суръатфизоҳо коркунанда, инчунин роҳҳои ҳалли ин масъалаҳо баррасӣ гардиданд, ки самаранокии ҳамҷояи ҷустуҷўи ҳодисаҳо ва эффектҳои нави қайдкунандаи ба вуҷуд омадани физикаи «нав»-ро дар энергияҳои фавқулбаланд бештар мегардонад.